سیامک غریبی‌اصل در گفتگو با خبرنگار گروه اقتصادی  پایگاه خبری تحلیلی «سبلان ما»، اظهار داشت: موضوع آب زمانی در جهان اهمیت پیدا کرد که به آن به‌عنوان سرمایه نگاه شد؛ یعنی در هر منطقه، آب را نوعی سرمایه مایع دانستند. وقتی آب در قالب سرمایه مورد توجه قرار می‌گیرد، مجموعه‌ای از قوانین و پروتکل‌های اقتصادی، مانند محاسبه سود و زیان، ورودی و خروجی، کارایی، راندمان و سایر مسائل اقتصادی بر آن حاکم می‌شود و در نتیجه، مفهومی به نام اقتصاد آب شکل می‌گیرد.

وی افزود: اگر ورودی و خروجی آب با یکدیگر هم‌تراز نباشند، به این معناست که دچار زیان می‌شویم و باید برای جلوگیری از این ضرر اقدام کرد. ازاین‌رو، مدیریت و راهبری منابع آب باید در هر منطقه به‌صورت دقیق و مستمر اعمال شود.

کارشناس و پژوهشگر حوزه آب تصریح کرد: ما نزدیک به دو سال است که با همکاری همکاران، در حوزهٔ آب تحقیقات گسترده‌ای انجام داده‌ایم تا بررسی کنیم چه راهکارهایی می‌تواند باعث شود میزان ورود و ذخیرهٔ آب افزایش یابد و در مقابل، خروجی‌ها و مسیرهای هدررفت کاهش پیدا کنند. هدف ما این است که بتوانیم آب بیشتری ذخیره کنیم و آن را برای آینده حفظ و تأمین کنیم، در نتیجهٔ این بررسی‌ها و تحلیل‌ها، به چندین راهکار مؤثر دست یافته‌ایم.

وی تأکید کرد: اقتصاد استان اردبیل متکی بر طبیعت و کشاورزی بنا شده است؛ ازاین‌رو، بیشترین حجم مصرف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد. پنجاه درصد از کل منابع آبی استان صرف کشاورزی شده و مابقی منابع به حوزه‌های صنعتی، شرب و خدمات تخصیص می‌یابد. این بدان معناست که ما باید بر مدیریت آن ۵۰ درصد مصرف کشاورزی تمرکز کنیم. البته، اقدامات مؤثری مانند تغییر الگوی کشت نیز از چند سال گذشته در این راستا آغاز شده است.

غریبی با توجه به اهمیت استفاده از پساب‌های تصفیه‌شدهٔ شهری برای تأمین بخشی از آب مصرفی کشاورزی در سطح جهان، این پرسش مطرح می‌شود که چند درصد از آب مصرفی کشاورزی در استان اردبیل در حال حاضر از همین منابع پساب شهری تأمین می‌شود؟؛ همچنین، اشاره شد که حجم مصرف آب در حوزهٔ صنعتی قابل توجه نیست، اما نگرانی اصلی در این بخش آلودگی است که به‌خاطر آن فعلاً تمرکز بر ورود به این حوزه نیست. در عوض، تأکید اصلی بر حوزهٔ کشاورزی است؛ زیرا این حوزه به‌دلیل مصرف حجم زیادی از آب و وابستگی اقتصاد استان اردبیل به طبیعت و منابع طبیعی، نیازمند مدیریت دقیق‌تر است.

ارائه ۱۶ راهکار برای راهبری منابع آب اردبیل؛ بهره‌برداری از پساب‌های شهری

وی خاطر نشان کرد: در چارچوب تحقیقاتی انجام‌شده با هدف افزایش میزان ذخیره‌سازی آب در منابع ورودی و همزمان کاهش هدررفت آن در مسیرهای خروجی آب در استان اردبیل، ما به مجموعه‌ای از ۱۶ راهکار دست یافتیم که اولین و مهم‌ترین راهکار از میان این مجموعه، تمرکز بر این اصل است که بخش کوچکی از نیازهای آبی مورد استفاده در بخش کشاورزی استان، باید از طریق بهره‌برداری از پساب‌های تصفیه‌شدهٔ شهری تأمین شود.

 کارشناس و پژوهشگر حوزه آب  ادامه داد: دومین راهکار اساسی که توسط کارشناسان و پژوهشگران حوزهٔ آب در راستای مدیریت منابع آب استان اردبیل پیشنهاد شده، معطوف به مرمت جامع کانال‌های انتقال آب است. این مرمت باید هم شامل سازه‌های اصلی مانند سدها و هم شبکه‌های خطوط انتقال آب باشد. به ویژه در خطوط انتقال، میزان تلفات و هدررفت آب قابل توجه است؛ بنابراین، اگر با اعمال مدیریت صحیح و به‌کارگیری فناوری‌های نوین بتوان جلوی این هدررفت‌ها را گرفت، بدون شک قادر خواهیم بود حجم عظیمی از آب را در چرخهٔ مصرف حفظ و مدیریت کنیم.

وی اضافه کرد: در فرآیند راهبری منابع آبی استان اردبیل، سومین راهکاری که در جریان تحقیقات به آن دست یافتیم و از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، توجه به مقولهٔ تجارت آب مجازی است؛ این تجارت که با عنوان آب پنهان درون محصولات نیز شناخته می‌شود، با اصطلاح رد پای آب مرتبط است. در مفهوم رد پای آب، ما با سه مؤلفهٔ آب آبی، خاکستری و سبز سروکار داریم؛ که در این میان، آب سبز معیار استاندارد محسوب شده و آب خاکستری به بخشی از آب مصرفی اطلاق می‌شود که برای تولید محصولات استفاده شده و در نهایت هدر می‌رود.

توجه ویژه به تجارت آب مجازی و صادرات محصولات با اثر مثبت در اردبیل 

غریبی با اشاره به اینکه کشور چین در زمینهٔ تجارت آب مجازی جایگاه نخست را دارد، توضیح داد: چین با صادر کردن (فراسرزمینی کردن) تولیدات کشاورزی و صنعتی خود، قادر است آب بیشتری را ذخیره کند، ولی متأسفانه در استان اردبیل، چه در بخش کشاورزی و چه در بخش صنعتی، ما محصولاتی تولید می‌کنیم که در چارچوب تجارت آب مجازی، اثرات منفی داشته و موجب ورشکستگی تجارت آب مجازی می‌شوند؛ بنابراین، لازم است توجه ویژه‌ای به این موضوع مبذول شود و از گمرک درخواست شود که بخشی از محصولات ما را به صورت فراسرزمینی صادر کند تا بدین ترتیب ذخیره‌سازی آب بیشتری برای استان محقق شود.

وی همچنین افزود: راهکار چهارم بر استانداردسازی سازه‌های ساختمانی و رعایت دقیق مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان متمرکز است. مبحث نوزدهم در حال حاضر به حفاظت از مصرف انرژی می‌پردازد، اما ضروری است که مسئولین ذی‌ربط این امر را بررسی کرده و برای آن نیز تدابیری اتخاذ کنند تا اصول مشابهی برای حفاظت از مصرف آب نیز در ساخت‌وسازها به کار گرفته شود.

کارشناس و پژوهشگر آب معتقد است که راهکار پنجم در حوزهٔ مدیریت آب اردبیل، بر معماری و اکولوژی متمرکز است؛ بر این اساس، طراحی‌های معماری و شهرسازی باید متناسب با شرایط هر منطقه انجام شود تا رویکردی مبتنی بر ذخیره‌سازی و حفاظت از آب اتخاذ شود. لحاظ کردن این ملاحظات در مباحث شهرسازی و معماری، کلید اصلی ما برای اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های ذخیره‌سازی آب در سطح شهرها و روستاها خواهد بود.

وی خاطرنشان کرد: راهکار ششم در راهبری منابع آبی اردبیل بر ایجاد گفتگوهای غالب تمرکز دارد که نقش رسانه‌ها را برجسته می‌سازد؛ این یک راهکار نرم و زودبازده است که امکان درگیر ساختن مردم و جامعه با موضوع مدیریت آب را فراهم می‌کند و آن را به یک گفتمان عمومی تبدیل می‌سازد و نتیجهٔ این امر، برقراری نظارت همگانی است که به ما امکان می‌دهد تا در زمینهٔ مدیریت و ذخیره‌سازی آب استان با سهولت بیشتری گام برداریم. بنابراین، ضروری است که رسانه‌ها به طور جدی در این زمینه ورود کرده، شبکه‌های تلویزیونی تخصصی آب تقویت شده و مدیریت آب استان از این طریق بهینه شود.

ضرورت پایش هوشمند آب در حوزهٔ کشاورزی

غریبی خاطرنشان کرد: راهکار هفتم، مربوط به پایش هوشمند آب است که در حوزهٔ کشاورزی، اقدامات لازم برای هوشمندسازی پایش چاه‌های آب انجام شده است، به طوری که تمامی ذی‌نفعان از جمله دارندگان حقابه، از این سیستم استفاده می‌کنند. با این حال همچنان در زمینهٔ پایش میدانی و سرِ زمین، ظرفیت بیشتری برای کار و بهبود وجود دارد.

وی اضافه کرد: برای اجرای این طرح، سنسورهای الکترونیکی کم‌هزینه‌ای در اختیار کشاورزان قرار می‎گیرد. این سنسورها وظیفه دارند سطح آب را بررسی کنند؛ هنگامی که سطح آب به میزان تعیین‌شده برسد، سنسورها یک هشدار به چاه ارسال می‌کنند و در نهایت، یک دستور کلی و هوشمند از طریق سیستم مرکزی به منبع آب صادر شده و انتقال آب آغاز می‌شود.

کارشناس و پژوهشگر آب تصریح کرد: در حال حاضر، فرآیند هوشمندسازی سمت منبع تأمین آب (مانند چاه‌ها) تکمیل شده است، اما بخش مربوط به هوشمندسازی سمت نیازمندی واقعی آب (مصرف‌کننده) هنوز محقق نشده است. این وضعیت مشابه حوزهٔ شهری است؛ در آنجا نیز کنتورهای هوشمند نصب شده‌اند، اما مدیریت تقاضا به صورت هوشمند انجام نمی‌شود.

مرکز کارآفرینی آب در اردبیل تأسیس شود

وی راهکار هشتم در راهبری منابع آبی استان اردبیل را  اهمیت دادن به مسئولیت اجتماعی سازمان آب و خانواده‌ها (CSR) دانست و گفت: این راهکار معتقد است که باید با ورود به حوزه‌های روان‌شناسی و همچنین آموزه‌های احادیث و آیات قرآن، یک گفتمان‌سازی قوی ایجاد شود تا نظارت عمومی تقویت شود؛ در استان اردبیل، لازم است ابعاد اقتصادی، قانونی، اخلاقی و داوطلبانه در مدیریت آب برجسته شوند و فعال‌سازی مؤثر سازمان‌های مردم‌نهاد (NGOs) آب و بازخوانی آموزه‌های دینی و روان‌شناختی مرتبط با مصرف آب، می‌تواند به شیوه‌ای نو و تأثیرگذار، به مردم منتقل شود و این امر یک خلاء راهکاری مهم را پوشش خواهد داد.

غریبی راهکار نهم را ایجاد «اتاق مدیریت ناوگان فناوری تولید و فرآوری محصولات غذایی» عنوان کرد و بیان داشت: این اتاق یا دفتر، مرجعی خواهد بود که تمامی تحقیقات داخلی و جهانی مرتبط با آب را گردآوری می‌کند. سپس، متخصصین مستقر در این اتاق، بر اساس این دانش، بر حوزه‌های صنعت، کشاورزی، خدمات و امور شهری نظارت «ناوگانی» اعمال می‌کنند و به این ترتیب، اگر مشخص شود که بخشی از فناوری‌های مورد استفاده در مدیریت آب استان کارایی لازم را ندارند، این اتاق اختیار دارد تا دستور بازبینی و اصلاح آن فناوری‌ها را در سطح استان صادر کند.

وی راهکار دهم مدیریت منابع آبی را که حاصل سال‌ها کار تحقیقاتی در استان اردبیل است، بر استفاده از ژنوتیپ‌های (نژادهای) مقاوم به کم‌آبی در هر دو حوزه گیاهی و جانوری دانست و خاطرنشان کرد: راهکار یازدهم بر ایجاد یک مرکز تخصصی کارآفرینی در حوزه آب تأکید دارد.

کارشناس و پژوهشگر حوزه آب استان اردبیل گفت: در حال حاضر، استان اردبیل در این زمینه دچار خلاء جدی است و به جز پارک علم و فناوری، نهاد متمرکزی برای کارآفرینی مرتبط با آب وجود ندارد. بنابراین، پیشنهاد شد که یک «مرکز کارآفرینی آب» (یا مرکز پژوهش آب) تأسیس شود تا نوآوری‌ها و کسب‌وکارهای پیرامون مسائل آبی را فعال سازد.

وی اهکار سیزدهم  راهبری منابع آب  استان اردبیل را تغییر سبک زندگی و تمرکز تولید در مناطق روستایی متمرکز دانست و گفت: هدف اصلی، کاهش وابستگی معیشت روستاها به کشاورزی سنتی و مصرف بالای آب است که این امر از طریق تنوع‌بخشی به درآمد و معیشت روستاییان و همچنین سرمایه‌گذاری بر روی سیستم‌های تولید فضای بسته (CEA) محقق می‌شود؛ سیستمی که هم مصرف آب را مدیریت کرده و هم راندمان تولید را به شکل چشمگیری افزایش می‌دهد.

فعال‌سازی همیار آب و ایجاد دفتر بازچرخانی آب در اردبیل 

غریبی گفت: راهکار چهاردهم پیشنهاد راه‌اندازی طرح «همیار آب»، مشابه طرح موفق «همیار پلیس» در مدارس است. این اقدام فرهنگی و اجتماعی، با کمترین هزینه، می‌تواند فرهنگ‌سازی مثبتی ایجاد کرده، انسجام اجتماعی را تقویت کند و وظیفه مهم نظارت همگانی بر مصرف آب را به شکلی مؤثر به اجرا درآورد.

وی گفت: راهکار پانزدهم بر تفکیک زیرساخت‌های آب آشامیدنی از آب غیرآشامیدنی تأکید دارد که با وجود هزینه‌بر بودن این اقدام، به عنوان یک نیاز ضروری برای مدیریت بهینه منابع، نیازمند بررسی و برنامه‌ریزی اساسی است.

کارشناس و پژوهشگر حوزه آب استان اردبیل تصریح کرد: راهکار شانزدهم پیشنهاد تأسیس یک دفتر تخصصی برای بازچرخانی آب، به عنوان شاخه‌ای از اقتصاد چرخشی، است. این مرکز باید بستری برای محققان فراهم کند تا در زمینه بازچرخانی و اقتصاد چرخشی آب کار کنند. این رویکرد می‌تواند همزمان در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، ذخیره منابع آبی و اشتغال‌زایی کمک مؤثری به استان برساند.

وی تاکید کرد: بازچرخانی آب می‌تواند بخشی از آب کشاورزی را این دفتر تأمین کند و تحول اقتصادی در منطقه را به وجود میاورد و تهدید را به فرصت تبدیل می‌کند.

غریبی در پایان بر این موضوع اذعان داشت که پیشنهاد آخر استفاده از آبگیرهای طبیعی استان است و یادآور شد: به هوش‌های اکولوژیک نیکانمان احترام بگذاریم؛ آنها با هوش‌های اکولوژیک در اردبیل که جزء مناطق خشک است، ذخیره‌سازی آب را انجام دادند و ما نیز باید در مورد آبگیرهای طبیعی مطالعه کنیم و آنها را احیا کنیم.

وی تأکید کرد: آبگیرهای طبیعی اثرات گردشگری، اقتصادی و اثرات چندبعدی دارد و ما می‌توانیم با طرح‌های احیای آبگیرهای طبیعی در ذخیره‌سازی گام‌های مؤثر و مفیدی انجام دهیم.

کارشناس و پژوهشگر حوزه آب استان اردبیل معتقد است: اگر ۵۰ درصد از این راهکارها را عملیاتی و اجرایی کنیم، اثرات فوق‌العاده بالایی در استان نشان می‌دهد و در واقع جهشی در حوزهٔ مدیریت آب نشان می‌دهد و با این اعتقاد حدود دو سال بر روی آن کارکرده‌ایم.