سبلان ما گزارش می‌دهد؛

آزمون «سوپر ال‌نینو در اردبیل»؛ آیا روان‌آب‌ها مهار می‌شوند؟

خسارت‌های تلخ سیل در گرمی و انگوت تا دغدغه دیرینه شهروندان از آب‌گرفتگی معابر اردبیل و سایه سنگین پدیده «سوپر ال‌نینو»، پاییز امسال را به آزمونی سخت برای سنجش عیار واقعی مدیریت شهری و نهادهای اجرایی استان تبدیل کرده است.

به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «سبلان ما»، ورود سامانه‌های بارشی پاییزی و وقوع سیلاب‌های اخیر در شمال استان اردبیل، بار دیگر زنگ خطر آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری و روستایی را به صدا درآورده است. پدیده اقلیمی موسوم به «سوپر ال‌نینو» و پیش‌بینی بارش‌های فراتر از نرمال، دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری و بخش کشاورزی را در برابر یک آزمون جدی و حیاتی قرار داده است: آیا تدابیر اندیشیده‌شده مانع خسارت‌های تکراری خواهد شد یا باز هم روان‌آب‌ها مدیریت شهری و روستایی را غافلگیر می‌کنند؟

زنگ خطر سوپر ال‌نینو؛ داغ تازه سیل بر تن گرمی و انگوت

برخلاف تصور عمومی که واژه «ال‌نینو» را تنها یک هشدار کلی رسانه‌ای می‌دانند، اقلیم‌شناسان منطقه از سناریویی متفاوت سخن می‌گویند. مجید کوهی، مدیرکل هواشناسی استان اردبیل، بارش‌های تند اخیر را هشداری جدی برای آغاز فصل بارندگی قلمداد کرده و می‌گوید: تقویت شاخص‌های دورپیوند و شکل‌گیری پدیده قدرتمند سوپر ال‌نینو، موجب تقویت سامانه‌های ورودی مدیترانه‌ای و سودانی شده است؛ بر همین اساس، نقشه‌ها نشانگر پاییز پربارش و بالاتر از نرمال به‌ویژه در ماه‌های مهر و آبان هستند.

اما اقلیم کوهستانی اردبیل، شیب تند حوضه‌های آبریز و فرسایش خاک در دامنه‌های سبلان و صلوات‌داغی سبب می‌شود کوچک‌ترین رگبار پاییزی، به سرعت ماهیت سیلابی و مخرب به خود بگیرد؛ خطری که متأسفانه طی روزهای گذشته عینا محقق شد.

طغیان رودخانه‌ها و جاری شدن سیلاب در شهرستان‌های گرمی و انگوت به‌ویژه در روستاهای ملالار، زیوه و آبادی‌های مجاور زیرساخت‌های روستایی را در هم کوبید. تخریب یک دهنه پل قدیمی در شهر زیوه، شکسته شدن کانال‌های درون‌شهری، ویرانی منازل مسکونی و دامداری‌ها، تلف شدن ده‌ها رأس دام و مسدود شدن موقت راه ارتباطی ۴۵ روستا، واقعیت ملموس این پدیده جوی را پیش چشم همگان گذاشت.

ابعاد مالی این غافلگیری نیز سنگین بود؛ طبق آخرین خبر رسمی اعلام شده علیرضا علیپور، مدیرکل مدیریت بحران استان اردبیل با تشریح میزان خسارات تأیید کرد: برآوردهای اولیه نشان می‌دهد سیل اخیر ۲۹۲ میلیارد تومان به شهرستان گرمی و ۳۰۰ میلیارد تومان به انگوت خسارت زده است؛ به بیان روشن‌تر، تنها در یک موج بارشی، رقمی معادل ۵۹۲ میلیارد تومان خسارت بر دوش اهالی و زیرساخت‌های شمال استان سنگینی کرد.

سدهای تشنه اردبیل و ۱۸۱ سازه فاقد آبگذری ایمن

در سوی دیگر این معادله، متولیان منابع آب استان به سوپر ال‌نینو با رویکردی دوگانه می‌نگرند؛ پدیده‌ای که می‌تواند تهدیدی خانمان‌برانداز یا در صورت تدبیر، فرصتی طلایی برای التیام تنش آبی استان و پر کردن مخازن تشنه سدها باشد.

بهروز محمدی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای اردبیل با اشاره به نشست ستاد ملی فرماندهی مدیریت سیلاب با حضور معاون وزیر نیرو، خبر از جهش بارندگی‌ها داد: «با ثبت ۲۷ میلی‌متر بارش در بیست روز نخست سال آبی جدید، شاهد رشد ۶۴ درصدی بارش‌ها نسبت به میانگین بلندمدت هستیم. در حال حاضر بیش از ۶۷ درصد ظرفیت مخازن سدهای استان خالی است و این گنجایش خالی، بستری مناسب برای ذخیره‌سازی و مهار بخش عمده‌ای از روان‌آب‌ها و سیلاب‌های فصلی فراهم کرده است.

محمدی از آغاز «نهضت لایروبی» با هدف بازگشایی اضطراری ۲۶ کیلومتر از رودخانه‌ها و مسیل‌های بحرانی (۱۰ کیلومتر توسط آب منطقه‌ای و مابقی با مشارکت سایر دستگاه‌ها) خبر داد. با این حال، یک آمار تأمل‌برانگیز در سخنان وی زنگ خطر را برای روزهای اوج بارش‌ها روشن نگه می‌دارد: از ۲۰۹ سازه تقاطعی فاقد آبگذری ایمن در سطح استان، تاکنون تنها ۲۸ سازه بحرانی اصلاح و ایمن‌سازی شده است. این بدان معناست که هنوز بیش از ۱۸۰ گلوگاه تقاطعی در پهنه استان وجود دارد که در صورت تکرار سیلاب‌های ناگهانی، می‌توانند به گره‌های بحران‌آفرین تبدیل شوند.

آماده‌باش باغداران؛ سپر دفاعی کشاورزی در برابر تنش‌های جوی

اما بخش کشاورزی که شریان اصلی معیشت مردم استان از دشت حاصلخیز مغان تا باغات مشگین‌شهر، خلخال و مزارع اردبیل است، آسیب‌پذیرترین بخش در برابر تکانه‌های جوی به شمار می‌رود.

عادل پورمحبت، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل، با اعلام وضعیت آماده‌باش به کشاورزان، باغداران و گلخانه‌داران هشدار داد: لایروبی فوری کانال‌های انتقال آب، بازگشایی زهکش‌های مزارع، پایدارسازی سازه‌های گلخانه‌ای در برابر طوفان و تگرگ، انتقال و نگهداری اصولی محصولات در انبارهای مرتفع و استقرار پمپ‌های تخلیه، اقداماتی فوری و الزامی هستند که برای جلوگیری از نابودی دسترنج بهره‌برداران باید بدون فوت وقت انجام شوند.

تجربیات گذشته نشان می‌دهد عدم باورپذیری هشدارها توسط برخی کشاورزان و عقب‌ماندگی در بیمه محصولات، زیان‌های جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد.

آزمون بزرگ مدیریت شهری اردبیل؛ هدایت روان‌آب‌ها یا قفل دوباره شهر

اما یکی دیگر از دغدغه‌های دیرینه مردم در مرکز استان اردبیل، وضعیت شکننده معابر شهری و زیرگذرهای اردبیل در مواجهه با باران‌های رگباری است. تبدیل شدن خیابان‌ها به رودخانه‌های موقت و محبوس شدن خودروها زیر پل‌ها، صحنه‌ای است که شهروندان اردبیلی بارها با تلخی تجربه کرده‌اند.

خبرنگار «سبلان ما» برای بررسی تمهیدات پیشگیرانه شهرداری، این موضوع را از شورای اسلامی شهر پیگیری کرد. سلامت صفری، عضو شورای اسلامی شهر اردبیل، در گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، با تأکید بر اینکه برنامه‌ریزی‌ها برای جلوگیری از آب‌گرفتگی معابر انجام شده است، اظهار داشت: نقاط حادثه‌خیز و مستعد آب‌گرفتگی سطح شهر شناسایی شده و اردبیل به دو پهنه بالادست و پایین‌دست تقسیم‌بندی شده است. بر این مبنا، روان‌آب‌های بالادست شهر مستقیماً به بستر طبیعی رودخانه بالیقلوچای هدایت می‌شوند و آب‌های سطحی بخش پایین‌دست نیز از طریق کانال بزرگراه انزاب جمع‌آوری شده و نهایتاً به بالیقلوچای می‌پیوندند.

با وجود این تمهیدات اعلام‌شده، کارنامه سال‌های گذشته نشان می‌دهد که در بارندگی‌های ناگهانی، نقاط حساسی چون «دروازه مشگین»، مسیر مرکزی «چهارراه تا بازار» و به‌ویژه زیرگذر حسن‌آباد به سرعت غرقاب می‌شوند؛ تا جایی که زیرگذر حسن‌آباد بارها تا زمان تخلیه کامل مکانیکی آب، کاملاً از مدار تردد خارج و شریان ترافیکی شهر را قفل کرده است.

بارش باران؛ آزمون مدیریت جهادی

مردم دارالارشاد اردبیل که سال‌ها خشکسالی، تنش آبی و افت سطح سفره‌های زیرزمینی دشت اردبیل را با نگرانی لمس کرده‌اند، از بارندگی‌های پاییزه و زمستانه با امید و شوق استقبال می‌کنند. پاییز پربارش می‌تواند حیاتی دوباره به سبلان و تالاب‌ها و آبخوان‌ها ببخشد؛ اما مرز میان یک «فرصت شیرین برای سیراب شدن خاک» و یک «بحران خسارت‌بار شهری و روستایی»، تنها در یک واژه تدبیر و پیشگیری ملموس خلاصه می‌شود.

روزهای آینده و ورود سامانه‌های جدیدتر، عیار واقعی وعده‌ها، لایروبی‌ها و مانورهای ستاد مدیریت بحران را در عمل نشان خواهد داد؛ پاسخی که مشخص می‌کند آیا زیرساخت‌های اردبیل تاب مهار این برکت الهی را دارند یا بار دیگر روان‌آب‌ها و گره‌های ترافیکی غافلگیرمان خواهند کرد.