به گزارش خبرنگار پایگاه خبری تحلیلی «سبلان ما»، دشت حاصلخیز مغان که یکی از قطب‌های کشاورزی کشور محسوب می‌شود، در دهه‌های اخیر با چالش‌های جدی زیست‌محیطی از جمله فرسایش خاک مواجه شده است؛ تخریب خاک تحت فشارهای مضاعفی چون فرسایش آبی ناشی از رواناب‌های فصلی، آلودگی‌های شیمیایی ناشی از استفاده بی‌رویه از نهاده‌ها و ورود روزافزون میکروپلاستیک‌ها قرار دارد که این فرسایش علاوه بر سلامت این منبع حیاتی، مستقیماً امنیت زیستی جامعه و پایداری اقتصادی منطقه را تهدید می‌کند.

 حرکت به سمت ساماندهی شبکه‌های انتقال و توزیع آب در مغان

 در راستای بررسی وضعیت فرسایش خاک و راهکارهای مقابله با آن، اظهارات مقامات محلی و کارشناسان حوزه‌های محیط‌زیست و کشاورزی حائز اهمیت است؛ به‌گونه‌ای که کیومرث سفیدی، مدیرکل محیط‌زیست استان اردبیل، در حاشیه همایش روز جهانی خاک در دانشگاه محقق اردبیلی در آذرماه امسال طی گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، میزان تخریب خاک در سطح کشور را نگران‌کننده ارزیابی کرد و تأکید کرد که استان اردبیل نیز از این قاعده مستثنی نیست.

 در همین راستا، یاسر محمدزاده، مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی استان اردبیل، درباره تفکیک جغرافیایی فرسایش خاک در استان به خبرنگار «سبلان ما»،گفت: در بخش‌های شمالی استان، فرسایش آبی و سیلاب‌های فصلی که منجر به شستشوی خاک می‌شود، سهم بالاتری دارد. اما در مناطق مرکزی و جنوبی استان فرسایش بادی به دلیل ساختار خاک و وزش بادهای غالب سهم بسیار بالاتری را به خود اختصاص داده است.

حسین ترابی، مشاور دفتر امور خاک جهاد کشاورزی استان اردبیل و استاد دانشگاه شاهد تهران نیز با تمرکز بر ماهیت خاک‌شناسی منطقه مغان و حساسیت ویژه خاک خداآفرین و دشت مغان هشداری جدی درباره زهکشی ارائه داد و خاطرنشان کرد: انحلال املاح معدنی موجود در آب‌های سرازیر شده به دشت مغان می‌تواند اثرات نامطلوبی بر محصولات حساس مانند بادام‌زمینی، سویا و پنبه بگذارد.

ترابی بر این نکته تأکید کرد: بدون ایجاد شبکه‌های زهکشی کارآمد و مدیریت صحیح منابع آب زیرزمینی، خطر شوری خاک افزایش‌یافته و بهره‌وری را به‌شدت کاهش خواهد داد.

این مجموعه تهدیدات، لزوم تغییر بنیادین در شیوه‌های مدیریت منابع آب کشاورزی را بیش‌ازپیش آشکار ساخت و در پاسخ مستقیم به چالش‌های ذکر شده، به‌ویژه نیاز مبرم به کاهش مصرف آب، افزایش کارایی انتقال آب، و کنترل فرسایش سطحی، طرح جامع آبیاری نوین (تحت‌فشار) با هدف افزایش بهره‌وری و تضمین پایداری تولید در بخش کشاورزی منطقه پارس‌آباد و سایر بخش‌های دشت مغان در حال اجرا است. این طرح‌ها شامل ساماندهی شبکه‌های انتقال و توزیع آب در مزارع هستند.

اجرای پروژه پایلوت آبیاری نوین تازه‌کند مغان در ۳۵۰ هکتار

  اصغری، مدیر جهاد کشاورزی شهرستان پارس‌آباد در گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، جزئیات اولین فاز اجرایی را تشریح کرد: پروژه پایلوت آبیاری تحت‌فشار در پایین‌دست کانال اصلی آب در اراضی بخش تازه‌کند مغان، از اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۹۸ آغاز به کار کرده است و سطح زیر کشت تحت پوشش این پروژه ۳۵۰ هکتار است.

وی افزود: این سیستم شامل احداث حدود ۱۹ کیلومتر لوله پلی‌اتیلن با قطرهای مختلف و نصب انواع شیرآلات کنترلی و تخلیه هوا و فشار است و هدف‌گذاری شده است که این زیرساخت‌ها تکمیل و آماده استفاده کشاورزان برای کشت بهاری سال ۱۴۰۵ (با فرض تسریع در تکمیل زیرساخت‌ها) باشند.

  مدیر جهاد کشاورزی پارس‌آباد تصریح کرد: این پروژه نقطه آغاز است و پروژه دیگری نیز با وسعت ۲۷۰ هکتار در دستور کار قرار دارد که طی این پروژه با ارائه تسهیلات و مشوق‌های لازم، کشاورزان داوطلب زمین‌های خود را به شیوه‌های نوین آبیاری (قطره‌ای و بارانی) تجهیز خواهند کرد و این اقدامات نشان‌دهنده حرکت از مدیریت توزیع آب به مدیریت مصرف آب در سطح مزرعه است.

 کارایی، کیفیت و پایداری سیستم‌های نوین تحت‌فشار در مغان 

  انتقال از سیستم سنتی جوی و پشته‌ای به سیستم‌های نوین تحت‌فشار، مزایای چندوجهی در ابعاد مدیریتی، اقتصادی و محیط‌زیستی به همراه دارد.

  یوسف تقی‌زاده، بخشدار تازه‌کند مغان در گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، بر جنبه‌های مدیریتی تأکید کرد و بیان داشت: اجرای این پروژه، مدیریت مزارع را به شکل چشمگیری تسهیل کرده است. کاهش تردد ادوات کشاورزی در مزارع به دلیل عدم نیاز به ایجاد جوی‌های موقت و امکان آبیاری منظم و دقیق، منجر به تولید محصولاتی شده است که پتانسیل صادراتی بسیار بالایی دارند.

 وحید سرداری، کارشناس آب و خاک در گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، در تشریح مزایای فنی سیستم قطره‌ای اعلام کرد: راندمان مفید آبیاری قطره‌ای می‌تواند از مرز ۹۵ درصد عبور کند. این کارایی بسیار بالا از طریق تزریق مستقیم آب به ناحیه ریشه گیاه حاصل می‌شود و از تبخیر سطحی گسترده جلوگیری می‌کند.

 این کارشناس آب و خاک گفت: آبیاری تحت‌فشار نه‌تنها آب را بهینه مصرف می‌کند، بلکه مزایای خاک‌شناسی مستقیمی نیز دارد؛ این روش از سفت‌شدن (پدیده کلوخه‌شدن) خاک جلوگیری کرده و ساختار خاک را تثبیت می‌کند، در نتیجه ریشه‌دوانی گیاه را به‌صورت اساسی بهبود می‌بخشد و کنترل دقیق میزان آب موردنیاز گیاه را به طور کامل تحت اختیار کشاورز قرار می‌دهد.

 رضایت کشاورزان مغانی تأییدی عملی بر موفقیت طرح آبیاری نوین

  موفقیت هر طرح توسعه‌ای، در پذیرش و تأثیر آن بر بهره‌برداران نهایی نهفته است. در دشت مغان، کشاورزانی که مستقیماً در پروژه پایلوت شرکت کرده‌اند، شاهد نتایج ملموسی بوده‌اند که فراتر از انتظارات اولیه بوده است.

نوروز خلیلی، یکی از کشاورزان فعال در منطقه تازه‌کند مغان که از سال‌ها قبل با مشکلات فرسایش دست‌وپنجه نرم می‌کرد، در گفتگو با خبرنگار «سبلان ما»، اظهار داشت: پیش‌ازاین، ما دائماً نگران هدررفتن آب در اثر وزش باد و تبخیر شدید بودیم، مخصوصاً در مناطقی که فرسایش بادی مشکل‌ساز بود و عملاً بخشی از آب مصرفی ما در هوا تبخیر می‌شد یا خاک را جابه‌جا می‌کرد. با این سیستم جدید، هر قطره آب دقیقاً به جایی می‌رسد که باید برسد، یعنی در نزدیکی ریشه. خوشبختانه ثمره‌اش را نه‌تنها در کاهش مصرف آب، بلکه در کیفیت نهایی محصول خود می‌بینیم.

رضا حسن‌پور، کشاورز دیگری که سابقه طولانی در کار با روش‌های سنتی آبیاری داشته است، در گفتگو با «سبلان ما»، تحول ایجاد شده را یک تغییر پارادایم دانست و گفت: به‌عنوان کسی که سال‌ها با روش‌های سنتی کار کرده‌ام، باید بگویم این تحول، هم برای جیب ما خوب است و هم برای خاک منطقه. دیگر نگران شسته شدن یا جابه‌جایی خاک در اثر سیلاب‌های ناگهانی یا بارندگی‌های شدید نیستیم، زیرا جریان آب تحت کنترل دقیق و در حجم کمتری است. ما اکنون کنترل کامل بر میزان آب موردنیاز هر گیاه در هر مرحله از رشد داریم. این طرح یک سرمایه‌گذاری بلندمدت است که تضمین‌کننده آینده زمین‌های ماست.

  تضمین امنیت غذایی از طریق نوآوری پایدار

اجرای موفقیت‌آمیز پروژه‌های آبیاری نوین در مناطقی نظیر پارس‌آباد و تازه‌کند مغان، صرفاً یک اقدام فنی در حوزه آب نیست، بلکه یک راهبُرد بنیادین برای مقابله با فرسایش خاک، بهبود کیفیت محیط‌زیست کشاورزی، و افزایش پایداری اقتصادی منطقه است.

نقل‌قول‌های مستقیم کشاورزان منطقه تازه‌کند مغان، تأکیدی قوی بر این واقعیت است که تلفیق دانش فنی مهندسی آب باتجربه بومی کشاورزان، ظرفیت‌های عظیم دشت مغان را آزاد می‌سازد. این جهش به‌سوی بهره‌وری، نه‌تنها هزینه‌های تولید را کاهش می‌دهد، بلکه با حفظ ساختار خاک و افزایش راندمان مصرف آب، همچنان ضامن امنیت غذایی کشور در محصولات راهبُردی این خطه خواهد بود. استمرار حمایت‌های دولتی برای توسعه پوشش آبیاری تحت‌فشار در کل دشت مغان، امری حیاتی برای محافظت از این میراث طبیعی و اقتصادی است.

انتهای خبر/ ش